AIKosh म्हणजे काय? स्टार्टअप्ससाठी सरकारी ‘AI तिजोरी’; नोंदणी कशी करावी? (Full Guide)

नमस्कार मित्रांनो! जर तुम्ही स्टार्टअप फाउंडर असाल किंवा टेक क्षेत्रात काहीतरी ‘भारी’ करू इच्छित असाल, तर आजचा हा लेख तुमच्यासाठी गेम-चेंजर ठरू शकतो.

आज आपण अशा एका विषयावर बोलणार आहोत ज्याची चर्चा सध्या दिल्लीपासून गल्लीपर्यंत आणि सिलिकॉन व्हॅलीपासून पुण्याच्या आयटी पार्क्सपर्यंत सर्वत्र होत आहे. तो विषय म्हणजे—AIKosh (एआयकोश).

Imagine करा, तुम्हाला एक जबरदस्त AI स्टार्टअप सुरू करायचा आहे. तुमच्याकडे आयडिया आहे, टीम आहे, पण अडचण येते ती म्हणजे ‘Compute Power’ आणि ‘Data’ ची. सध्याच्या काळात GPU (Graphics Processing Units) भाड्याने घेणे किंवा विकत घेणे म्हणजे खिशाला खूप मोठी कात्री लावण्यासारखं आहे. पण आता सरकारने तुमची ही डोकेदुखी दूर करण्यासाठी आपली ‘तिजोरी’ उघडली आहे. याच तिजोरीचं नाव आहे AIKosh.

AIKosh म्हणजे नक्की काय? (What exactly is AIKosh?)

सोप्या भाषेत सांगायचं तर, AIKosh हा ‘IndiaAI Mission’ अंतर्गत भारत सरकारने सुरू केलेला एक Centralized Repository किंवा Data Vault आहे.

जेव्हा आपण AI मॉडेल बनवतो, तेव्हा आपल्याला दोन गोष्टींची सर्वात जास्त गरज असते:

1. High-Quality Datasets: मॉडेलला ट्रेन करण्यासाठी लागणारी माहिती.
2. Compute Resources: मॉडेल्स रन करण्यासाठी लागणारे शक्तिशाली सर्व्हर्स आणि GPUs.

बऱ्याचदा मोठ्या कंपन्यांकडे (जसे की Google, Meta, Microsoft) हे रिसोर्सेस मुबलक असतात, पण छोट्या स्टार्टअप्सना हे परवडत नाही. AIKosh ही दरी सांधण्याचं काम करणार आहे. हे एक अशा प्लॅटफॉर्मसारखं आहे जिथे स्टार्टअप्सना, संशोधकांना (Researchers) आणि एमएसएमईंना (MSMEs) सरकारी डेटा आणि कॉम्प्युटिंग पॉवर स्वस्त दरात किंवा मोफत उपलब्ध करून दिली जाईल.

AIKosh चे महत्त्व: स्टार्टअप्ससाठी ही ‘सुवर्णसंधी’ का आहे?

तुम्ही विचार करत असाल की “बॉस, सरकारने आधीच खूप पोर्टल सुरू केले आहेत, यात नवीन काय?” तर त्याचे उत्तर खालील मुद्द्यांमध्ये आहे:

१. GPU ची उपलब्धता (Access to High-End Compute)

सध्या मार्केटमध्ये Nvidia चे H100 सारखे GPUs मिळवणं म्हणजे ‘दुर्मिळ हिरा’ शोधण्यासारखं आहे. यांची किंमत लाखांच्या घरात असते. AIKosh च्या माध्यमातून सरकार GPU-as-a-Service मॉडेल आणत आहे. म्हणजे तुम्हाला स्वतःचे सर्व्हर घेण्याची गरज नाही; तुम्ही सरकारी इन्फ्रास्ट्रक्चर वापरू शकता.

२. भारतीय डेटासेटची उपलब्धता (Indigenous Datasets)

AI मॉडेल्सना भारतीय भाषा, संस्कृती आणि स्थानिक प्रश्नांची समज देण्यासाठी भारतीय डेटा हवा असतो. AIKosh मध्ये सरकारी विभागांकडील ‘Non-Personal Data’ सुरक्षितपणे साठवला जाईल, जो स्टार्टअप्सना त्यांचे अल्गोरिदम ट्रेन करण्यासाठी वापरता येईल.

३. ‘Atmanirbhar AI’ कडे वाटचाल

आपल्याला फक्त विदेशी चॅटबॉट्स वापरायचे नाहीत, तर भारताचे स्वतःचे ‘LLMs’ (Large Language Models) तयार करायचे आहेत. AIKosh त्यासाठी आवश्यक असलेले ‘इंधन’ पुरवणार आहे.

AIKosh चे मुख्य घटक (Key Components of AIKosh)

या तिजोरीमध्ये काय काय आहे, हे पाहणे रंजक ठरेल:

AIKosh साठी नोंदणी कशी करावी? (Step-by-Step Registration Guide)

आता वळूया सर्वात महत्त्वाच्या भागाकडे. जर तुम्हाला या सुविधेचा लाभ घ्यायचा असेल, तर तुम्हाला IndiaAI च्या अधिकृत चॅनेलद्वारे अर्ज करावा लागेल. प्रोसेस अगदी सोपी असली तरी, त्यात बारकावे आहेत.

Step 1: IndiaAI पोर्टलला भेट द्या

सर्वप्रथम indiaai.gov.in या वेबसाईटवर जा. हे भारताचे अधिकृत AI पोर्टल आहे. येथेच तुम्हाला ‘AIKosh’ किंवा ‘IndiaAI Mission’ चे सेक्शन पाहायला मिळेल.

Step 2: स्टार्टअप म्हणून नोंदणी करा (Startup India Recognition)

AIKosh चा लाभ घेण्यासाठी तुमच्याकडे DPIIT (Department for Promotion of Industry and Internal Trade) कडून मिळालेले स्टार्टअप प्रमाणपत्र असणे अनिवार्य आहे. जर नसेल, तर आधी startupindia.gov.in वर जाऊन नोंदणी करा.

Step 3: प्रोफाइल तयार करा (Create Profile)

IndiaAI पोर्टलवर ‘Login/Register’ वर क्लिक करा. तुमच्या स्टार्टअपची माहिती, तुमचा मुख्य उद्योग (Domain) आणि तुम्ही AI चा वापर कशासाठी करणार आहात, याची सविस्तर माहिती भरा.

Step 4: रिसोर्स रिक्व्वेस्ट सबमिट करा (Request for Resources)

एकदा प्रोफाइल तयार झाले की, तुम्हाला विचारले जाईल:

• तुम्हाला कोणत्या प्रकारचा डेटा हवा आहे?
• तुम्हाला किती GPU मेमरी आवश्यक आहे?
• तुमचा प्रोजेक्ट किती कालावधीचा आहे?

Step 5: पडताळणी आणि मंजुरी (Verification & Approval)

तुमचा अर्ज एका तज्ञ समितीकडे (Expert Committee) जाईल. ते पाहतील की तुमचा प्रकल्प खरोखरच नाविन्यपूर्ण आहे का आणि त्याचा सामाजिक किंवा आर्थिक फायदा काय होईल. मंजुरी मिळाल्यानंतर तुम्हाला डॅशबोर्डवर ॲक्सेस मिळेल.

पात्रता निकष: कोण अर्ज करू शकतं? (Eligibility Criteria)

• स्टार्टअप्स: DPIIT नोंदणीकृत आणि AI-फोक्सड स्टार्टअप्स.
• शैक्षणिक संस्था: IIT, NIT आणि इतर मान्यताप्राप्त संस्थांमधील संशोधक.
• MSMEs: ज्यांना आपल्या व्यवसायात AI समाविष्ट करायचे आहे.
• डेव्हलपर्स: जे भारतासाठी ‘Open Source’ काम करत आहेत.

AIKosh स्टार्टअप्सना कसे मदत करेल? (Real-world Impact)

चला, एक उदाहरण घेऊया. समजा, पुण्यातील एक स्टार्टअप ‘शेती’ क्षेत्रासाठी AI ॲप बनवत आहे जे पिकांवरील रोग ओळखेल.

1. पूर्वीची अडचण: त्यांना हजारो पिकांचे फोटो गोळा करण्यासाठी आणि मॉडेल ट्रेन करण्यासाठी लाखो रुपये खर्च करावे लागायचे.
2. AIKosh चा फायदा: या स्टार्टअपला कृषी विभागाकडून (Agriculture Department) पिकांचा ऐतिहासिक डेटा मिळेल आणि सरकारी सुपरकॉम्प्युटरवर मॉडेल ट्रेन करण्यासाठी ‘Compute Credits’ मिळतील. यामुळे त्यांचा खर्च ५०% ते ७०% कमी होईल!

आव्हाने आणि मर्यादा (Challenges & Limitations)

जरी ही योजना खूप चांगली वाटत असली, तरी काही गोष्टींची काळजी घेणे आवश्यक आहे:

• डेटा सुरक्षा (Data Privacy): सरकारी डेटा वापरताना प्रायव्हसी पॉलिसीचे काटेकोर पालन करावे लागेल.
• स्पर्धा (Competition): अनेक स्टार्टअप्स एकाच वेळी रिसोर्सेससाठी अर्ज करतील, त्यामुळे ‘First Come First Served’ किंवा ‘Quality First’ असे निकष असू शकतात.
• तांत्रिक कौशल्य: फक्त रिसोर्सेस मिळून चालणार नाही, तर ते वापरण्यासाठी तुमच्याकडे कुशल इंजिनिअर्स असणे गरजेचे आहे.

भविष्य काय आहे? (The Future of AI in Maharashtra & India)

महाराष्ट्र हे भारताचे आयटी हब आहे. पुणे आणि मुंबईतील स्टार्टअप इकोसिस्टमसाठी AIKosh ही एक पर्वणीच आहे. येणाऱ्या काळात आपण आरोग्य, शिक्षण, वाहतूक आणि प्रशासन या सर्व क्षेत्रांत ‘Made in India’ AI पाहू शकणार आहोत.

सरकारचा उद्देश स्पष्ट आहे: “AI for All”. म्हणजे AI फक्त मोठ्या कंपन्यांची मक्तेदारी राहू नये, तर सामान्य डेव्हलपरलाही त्याचे सामर्थ्य वापरता यावे.

काही खास टिप्स (Pro-Tips for Founders)

1. तुमचा Pitch तयार ठेवा: जेव्हा तुम्ही AIKosh साठी अर्ज कराल, तेव्हा तुमचा ‘Problem Statement’ स्पष्ट असावा. सरकार अशा प्रोजेक्ट्सना प्राधान्य देतं जे ‘Social Good’ साठी काम करतात.
2. Collaborate: जर तुम्ही एकटे स्टार्टअप असाल, तर एखाद्या युनिव्हर्सिटीसोबत कोलॅबरेशन करून अर्ज केल्यास तुमची दावेदारी मजबूत होते.
3. Update रहा: IndiaAI पोर्टलवर दर आठवड्याला नवीन अपडेट्स येत असतात, तिथे लक्ष ठेवा.

निष्कर्ष (Conclusion)

मित्रांनो, AIKosh हा केवळ एक उपक्रम नाही, तर ती एक Digital Infrastructure क्रांती आहे. जर तुमच्याकडे स्वप्न असेल आणि कष्ट करण्याची तयारी असेल, तर आता संसाधनांची कमतरता तुम्हाला रोखू शकणार नाही. सरकारी ‘AI तिजोरी’ आता तुमच्यासाठी खुली झाली आहे, फक्त गरज आहे ती योग्य वेळी योग्य पाऊल उचलण्याची!

भारत आता ‘AI Consumer’ कडून ‘AI Producer’ होण्याकडे वेगाने वाटचाल करत आहे. तुम्ही या प्रवासात सहभागी होण्यासाठी तयार आहात का?

डिस्क्लेमर (Disclaimer):

“या लेखात दिलेली माहिती केवळ शैक्षणिक आणि जागरूकता पसरवण्याच्या उद्देशाने आहे. AIKosh किंवा IndiaAI Mission मधील नियम, अटी आणि नोंदणी प्रक्रिया सरकारी धोरणांनुसार बदलू शकतात. अधिकृत आणि अद्ययावत माहितीसाठी कृपया सरकारच्या अधिकृत संकेतस्थळाला (indiaai.gov.in) भेट द्या. कोणताही व्यावसायिक निर्णय घेण्यापूर्वी तज्ञांचा सल्ला घेणे हिताचे ठरेल.”