Airtel चे नवीन AI Fraud Alert फिचर: आता स्कॅम कॉल्सची सुट्टी! कसं काम करतं हे तंत्रज्ञान?

आजकाल आपल्या दिवसाची सुरुवात “Good Morning” मेसेजने कमी आणि “Sir, Credit Card पाहिजे का?” किंवा “tumcha loan approve zalay” अशा Spam Calls ने जास्त होते. आपण कितीही नंबर Block केले, तरी हे स्कॅमर्स नवीन नंबरवरून फोन करतातच. Digital India च्या या जमान्यात जशी सोय वाढली आहे, तसेच Cyber Frauds आणि Scam Calls चे प्रमाणही प्रचंड वाढले आहे. कधी KYC च्या नावाने, तर कधी Lottery च्या नावाने लोकांची फसवणूक केली जाते.

पण आता या त्रासातून सुटका मिळण्याची शक्यता निर्माण झाली आहे. भारताची आघाडीची टेलिकॉम कंपनी, Bharti Airtel ने एक असं क्रांतिकारी फिचर लॉंच केलं आहे, ज्यामुळे Scammers ची आता खैर नाही! Airtel ने भारताचा पहिला Network-Based AI Spam Detection Solution सादर केला आहे.

हे नक्की काय प्रकरण आहे? हे फिचर कसं काम करतं? आणि हे तुमच्या फोनमध्ये कसं ॲक्टिव्हेट करायचं? याबद्दलची A to Z माहिती या लेखात आपण घेणार आहोत. जर तुम्ही Airtel युजर असाल, तर हा लेख तुमच्यासाठी Must Read आहे!

1. नक्की काय आहे हे Airtel AI Fraud Alert Feature?

सोप्या भाषेत सांगायचं तर, हे Airtel च्या नेटवर्कमध्ये बसवलेलं एक Artificial Intelligence (AI) आणि Machine Learning (ML) वर आधारित सिस्टम आहे.

आतापर्यंत आपल्याला स्पॅम कॉल्स ओळखण्यासाठी Truecaller सारख्या Third-party Apps वर अवलंबून राहावं लागत होतं. पण Truecaller किंवा इतर Apps हे ‘Crowdsourced Data’ वर काम करतात (म्हणजे युजर्सनी रिपोर्ट केलेल्या माहितीवर). पण Airtel चं हे नवीन फिचर Network Level वर काम करतं.

याचा अर्थ असा की, तुमच्या फोनमध्ये कोणताही ॲप नसला तरीही, जेव्हा तुम्हाला एखादा कॉल येईल, तेव्हा Airtel ची सिस्टीम काही मिलिसेकंदात चेक करेल की हा कॉल सुरक्षित आहे की धोकादायक (Fraud). जर तो कॉल संशयास्पद वाटला, तर तुमच्या स्क्रीनवर “Suspected Spam” किंवा “Suspected Scam” असा Alert येईल.

महत्वाची गोष्ट: हे फिचर वापरण्यासाठी तुम्हाला कोणताही वेगळा ॲप डाऊनलोड करण्याची गरज नाही किंवा कोणतेही एक्स्ट्रा पैसे देण्याची गरज नाही. हे पूर्णपणे Free आहे आणि Airtel ने हे आपल्या नेटवर्कमध्येच इनबिल्ट केलं आहे.

2. आपल्याला याची गरज का होती? (The Problem Statement)

तुम्ही विचार करा, भारतात रोज किती कॉल्स होत असतील? Airtel च्या डेटा नुसार, त्यांचे नेटवर्क दररोज करोडो कॉल्स प्रोसेस करते. पण दुर्दैवाने, यातले अनेक कॉल्स हे फसवणुकीचे असतात.

अलीकडच्या काळात पुण्यात आणि मुंबईत “Digital Arrest”, “FedEx Scam”, आणि “Fake KYC Update” च्या घटना खूप वाढल्या आहेत. बरेचदा ज्येष्ठ नागरिक (Senior Citizens) किंवा जे लोक Tech-savvy नाहीत, ते अशा कॉल्सला बळी पडतात. कधी कधी तर सुशिक्षित लोक सुद्धा “तुमचं बँक अकाऊंट हॅक झालं आहे” असं ऐकून घाबरतात आणि OTP शेअर करतात.

हा प्रॉब्लेम सोडवण्यासाठी फक्त पोलिसांची मदत पुरेशी नव्हती, तर तंत्रज्ञानाची (Technology) मदत घेणं गरजेचं होतं. म्हणूनच Airtel चे CEO, Gopal Vittal यांनी या फिचरची घोषणा करताना स्पष्ट केलं की, ग्राहकांची सुरक्षा (Customer Safety) हीच त्यांची प्रायोरिटी आहे.

3. कसं काम करतं हे AI तंत्रज्ञान? (How Does It Work?)

हा प्रश्न तुम्हाला नक्कीच पडला असेल की, एअरटेलला कसं कळणार की फोन करणारी व्यक्ती Scammer आहे की तुमचा मित्र? चला, यामागचं Science आणि Technology थोडं सोप्या भाषेत समजून घेऊया.

Airtel ने यासाठी एक Powerful AI Algorithm डेव्हलप केला आहे. हा अल्गोरिदम खालीलप्रमाणे काम करतो:

A. कॉल पॅटर्न ॲनालिसिस (Call Pattern Analysis):

सर्वसामान्य माणूस (Normal User) दिवसभरात किती कॉल्स करेल? 10, 20 किंवा जास्तीत जास्त 50. पण एखादा Scammer किंवा Telemarketer दिवसभरात हजारो कॉल्स करतो. Airtel चे AI मॉडेल एका सेकंदात हजारो कॉल्सचा डेटा स्कॅन करते.

• जर एकाच नंबरवरून लागोपाठ अनेक वेगवेगळ्या लोकांना कॉल जात असतील.
• जर कॉलचा कालावधी (Call Duration) खूप कमी असेल (उदा. 5-10 सेकंद).
• जर समोरच्या व्यक्तीने कॉल उचलला नाही किंवा उचलून लगेच कट केला.

अशा अनेक पॅटर्न्सचा अभ्यास करून AI ठरवते की हा नंबर संशयास्पद (Suspicious) आहे.

B. नंबर रोटेशन आणि लोकेशन (Sim Box Detection):

Scammers बऱ्याचदा आपली ओळख लपवण्यासाठी वारंवार नवनवीन सिम कार्ड वापरतात किंवा Sim Box नावाचं उपकरण वापरतात. तसेच ते लोकेशन बदलत राहतात. Airtel चे नेटवर्क हे डिटेक्ट करू शकते की एखादा नंबर अचानक ॲक्टिव्हेट झाला आहे आणि त्यावरून अनैसर्गिक (Unnatural) कॉलिंग सुरू आहे.

C. रिअल-टाइम प्रोसेसिंग (Real-Time Processing):

सर्वात भारी गोष्ट म्हणजे हे सगळं Real-Time मध्ये होतं. म्हणजे, समोरच्याने तुम्हाला कॉल लावला आणि तुमची रिंग वाजली, या मधल्या काही मिलिसेकंद (Milliseconds) च्या काळात Airtel चे सर्वर्स हा डेटा प्रोसेस करतात आणि तुमच्या स्क्रीनवर रिझल्ट दाखवतात. हे खरोखरच कौतुकास्पद आहे!

D. दोन लेव्हलचे अलर्ट्स (Two Levels of Protection):

Airtel ची सिस्टीम दोन गोष्टींमध्ये फरक करते:

1. Suspected Spam: हे सहसा मार्केटिंग कॉल्स असतात (Loan, Credit Card, Real Estate). हे त्रासदायक आहेत पण धोकादायक नाहीत.
2. Suspected Scam/Fraud: हे अत्यंत धोकादायक कॉल्स आहेत. जिथे तुमची आर्थिक फसवणूक होऊ शकते. अशा वेळी सिस्टीम तुम्हाला Red Alert किंवा स्पष्ट चेतावणी देते.

4. हे फिचर Truecaller पेक्षा वेगळं कसं? (Airtel vs. Other Apps)

तुम्ही म्हणाल, “अरे, पण माझ्याकडे Truecaller आहे की, मग याची काय गरज?” हा मुद्दा बरोबर आहे, पण Airtel च्या सिस्टीममध्ये आणि ॲप्समध्ये काही महत्त्वाचे फरक आहेत:

सर्वात मोठा फायदा म्हणजे Privacy. अनेक लोकांना आपली कॉन्टॅक्ट लिस्ट Truecaller सारख्या ॲप्सवर शेअर करायला भीती वाटते. Airtel च्या बाबतीत, तुमचा डेटा नेटवर्क ऑपरेटरकडेच राहतो, जो आधीच त्यांच्याकडे असतो. त्यामुळे प्रायव्हसीचा धोका कमी होतो.

तसेच, गावात राहणारे आपले आई-वडील, जे अजूनही साधा Keypad Phone (Feature Phone) वापरतात, त्यांना Truecaller वापरता येत नाही. पण Airtel चे हे फिचर त्यांच्यासाठी सुद्धा काम करेल. त्यांना एसएमएसद्वारे किंवा स्क्रीनवर अलर्ट मिळू शकेल.

5. SMS Phishing वर सुद्धा वॉच! (Protection from Malicious Links)

फक्त कॉल्सच नाही, तर आजकाल SMS द्वारे सुद्धा खूप फ्रॉड होतात.

• “Tumchi light bill update kara.”
• “Tumcha bank account blocked.”
• “Click here to claim reward.”

असे मेसेज आपल्याला रोज येतात. Airtel चे AI फिचर आता अशा Malicious Links (धोकादायक लिंक्स) ला सुद्धा ट्रॅक करते. जर एखाद्या SMS मध्ये संशयास्पद लिंक असेल, तर Airtel चं नेटवर्क तो मेसेज तुमच्यापर्यंत पोहोचण्याआधीच ब्लॉक करू शकते किंवा तुम्हाला ‘Suspected Spam’ म्हणून मार्क करून देऊ शकते.

कंपनीने दिलेल्या माहितीनुसार, त्यांनी आतापर्यंत कोट्यवधी स्पॅम मेसेजेस यशस्वीरित्या ब्लॉक केले आहेत. हे फीचर बँकिंग फ्रॉड रोखण्यासाठी खूप मदतशीर ठरू शकतं.

6. हे फिचर ॲक्टिव्हेट कसं करायचं? (How to Activate?)

हा प्रश्न तुमच्या मनात आला असेलच. तर याचं उत्तर खूप सोपं आहे आणि तुम्हाला खुश करणारं आहे.

तुम्हाला काहीही करण्याची गरज नाही! (It is Auto-Activated)

हो, तुम्ही बरोबर वाचलं. Airtel ने हे फिचर आपल्या सर्व ग्राहकांसाठी By Default सुरू केलं आहे. तुम्हाला कोणत्याही नंबरवर कॉल करायचा नाही, कस्टमर केअरला फोन करायचा नाही किंवा ॲपमध्ये जाऊन सेटिंग बदलायची नाही.

जर तुमच्याकडे Airtel चे सिम कार्ड असेल, तर हे फिचर तुमच्यासाठी बॅकग्राउंडमध्ये काम करायला सुरुवात झालं आहे. तुम्हाला फक्त एकच गोष्ट करायची आहे – जेव्हा कॉल येईल, तेव्हा स्क्रीनवर लक्ष द्यायचं. जर तिथे “Suspected Spam” असं लिहून आलं, तर तो कॉल उचलण्यापूर्वी दहा वेळा विचार करा.

जर तुमच्या फोनवर हे दिसत नसेल, तर एकदा तुमचा फोन सॉफ्टवेअर अपडेट करून घ्या किंवा Airtel Thanks App अपडेट करा (जरी ॲपची गरज नसली तरी काही लेटेस्ट नोटीफिकेशन्ससाठी ते चांगलं असतं).

7. या टेक्नॉलॉजीच्या मर्यादा (Limitations)

कोणतंही तंत्रज्ञान हे 100% परफेक्ट नसतं. Airtel च्या या सिस्टीमच्या सुद्धा काही मर्यादा असू शकतात:

• WhatsApp Calls: सध्या हे फिचर फक्त रेग्युलर व्हॉइस कॉल्स (GSM Calls) साठी आहे. जर स्कॅमरने तुम्हाला WhatsApp Call केला, तर Airtel चे नेटवर्क त्याला ट्रॅक करू शकणार नाही, कारण WhatsApp कॉल्स हे End-to-End Encrypted असतात.
• False Positives: कधीकधी असं होऊ शकतं की एखादा जेन्युइन (Genuine) कॉल – जसं की डिलिव्हरी बॉय किंवा बँकेचा अधिकृत कॉल – चुकून ‘Spam’ म्हणून मार्क होऊ शकतो. पण AI जसं जसं जुनं होईल, तसं तसं ते अधिक स्मार्ट होत जाईल आणि चुका कमी होतील.
• User Awareness: हे सर्वात महत्त्वाचं आहे. Airtel फक्त तुम्हाला अलर्ट देऊ शकतं. फोन उचलायचा की नाही, आणि फोनवर काय माहिती द्यायची, हे सर्वस्वी तुमच्या हातात आहे. टेक्नॉलॉजी कितीही पुढारली तरी ‘माणसाची चूक’ (Human Error) हीच स्कॅमर्सची सर्वात मोठी ताकद असते.

8. आपण स्वतःला कसं सुरक्षित ठेवायचं? (Smart Safety Tips)

Airtel त्यांचं काम करत आहे, पण एक जबाबदार नागरिक म्हणून आपणही स्मार्ट राहणं गरजेचं आहे. स्कॅमर्सपासून वाचण्यासाठी खालील Tips नक्की फॉलो करा:

1. OTP कोणालाही देऊ नका: हे आपण हजारदा ऐकलंय, पण पुन्हा सांगतो. बँक अधिकारी, पोलीस किंवा खुद्द देव जरी फोनवर आला तरी OTP शेअर करू नका.
2. Screen Sharing Apps टाळा: स्कॅमर्स तुम्हाला ‘AnyDesk’ किंवा ‘TeamViewer’ डाऊनलोड करायला सांगतात. असं कधीही करू नका. याने तुमच्या फोनचा पूर्ण ताबा त्यांच्याकडे जातो.
3. धमकीला घाबरू नका (Digital Arrest): सध्या “तुमच्या पार्सलमध्ये ड्रग्ज सापडले आहेत” किंवा “तुमच्या नावावर बेकायदेशीर सिम कार्ड आहे” असे सांगून स्काईप कॉल (Skype Call) वर Digital Arrest केलं जातं. लक्षात ठेवा, पोलीस कधीही व्हिडीओ कॉल करून चौकशी करत नाहीत. असा फोन आला तर थेट फोन कट करा आणि स्थानिक पोलीस स्टेशनला संपर्क करा.
4. Unknown Video Calls: अनोळखी नंबरवरून आलेला व्हिडीओ कॉल उचलू नका. हे ‘Sextortion’ चे प्रकार असू शकतात, जिथे तुमचा आक्षेपार्ह फोटो काढून ब्लॅकमेल केलं जातं.
5. Common Sense is the Best Antivirus: जर एखादी ऑफर “Too good to be true” वाटत असेल (उदा. काहीही न करता लॉटरी लागली), तर समजून जा की हा स्कॅम आहे.

9. निष्कर्ष (Conclusion): एक गेम-चेंजर पाऊल

एकुणात सांगायचं तर, Airtel चे हे AI Fraud Alert Feature भारतीय टेलिकॉम क्षेत्रातलं एक “Game-Changer” पाऊल आहे. जिथे इतर कंपन्या टॅरिफ वाढवण्यात व्यस्त आहेत, तिथे एअरटेलने ग्राहकांच्या सुरक्षिततेचा विचार करून हे तंत्रज्ञान आणलं, हे कौतुकास्पद आहे.

विशेषतः आपल्या महाराष्ट्रातील ग्रामीण भागात आणि शहरांमध्ये जेष्ठ नागरिकांची संख्या मोठी आहे. त्यांच्यासाठी हे फिचर एका “डिजिटल सुरक्षा रक्षकासारखं” (Digital Watchman) काम करेल.

आता फक्त एवढीच अपेक्षा आहे की, जिओ (Jio) आणि व्होडाफोन-आयडिया (Vi) सुद्धा अशाच प्रकारचं तंत्रज्ञान लवकरच आणतील, जेणेकरून संपूर्ण भारत “Spam-Free” होऊ शकेल.

तोपर्यंत, जर तुमच्या मोबाईलच्या स्क्रीनवर “Suspected Spam” असा लाल अक्षरात अलर्ट आला, तर समजा Airtel ने आपली ड्युटी बजावली आहे, आता “Reject” बटन दाबून तुम्ही तुमची ड्युटी बजावा!

Safe राहा, Alert राहा!

तुम्हाला हा लेख कसा वाटला? ही माहिती तुमच्या फॅमिली ग्रुपवर नक्की शेअर करा, जेणेकरून कोणाचीही फसवणूक होणार नाही.

Disclaimer: या लेखातील माहिती केवळ शैक्षणिक उद्देशाने (Educational Purpose) देण्यात आली आहे. Airtel चे AI फिचर फसवणूक रोखण्यास मदत करते, तरीही युजर्सनी स्वतःची काळजी घेणे आवश्यक आहे. कोणत्याही आर्थिक नुकसानीसाठी किंवा तांत्रिक त्रुटीसाठी ही वेबसाइट जबाबदार राहणार नाही. आपला OTP किंवा वैयक्तिक माहिती कोणाशीही शेअर करू नका.

“Airtel प्रमाणेच भारत सरकार देखील AI चा वापर करून भाषांची अडथळा दूर करत आहे. त्याबद्दल जाणून घेण्यासाठी आमचा Bhashini AI App Guide नक्की वाचा.”