Bhashini (AI App) ‘भाषा दान’ (Bhasha Daan) म्हणजे काय? तुमच्या मराठी भाषेचा विकास करण्यासाठी असे द्या योगदान!

आज आपण AI च्या जगात जगतोय. ChatGPT असो किंवा Google Gemini, सर्व काही आपल्या बोटांच्या टोकावर आहे. पण तुम्ही कधी नोटीस केलंय का? जेव्हा आपण या tools शी मराठीत बोलतो, तेव्हा अनेकदा ते थोडं ‘यांत्रिक’ किंवा ‘बालीश’ वाटतं. कारण? या AI मॉडेल्सकडे मराठी भाषेचा पुरेसा आणि अचूक डेटा नाही. हीच पोकळी भरून काढण्यासाठी भारत सरकारने Bhashini AI लाँच केलं आहे.

1. Bhashini AI काय आहे? (A Quick Recap)

Bhashini (National Language Technology Mission) हे भारत सरकारच्या Ministry of Electronics and IT (MeitY) द्वारे सुरू करण्यात आलेलं एक AI-powered platform आहे. याचा मुख्य उद्देश आहे ‘भाषेची भिंत’ (Language Barrier) तोडणे. भारतासारख्या वैविध्यपूर्ण देशात जिथे दर काही मैलांवर भाषा बदलते, तिथे तंत्रज्ञान सर्वांपर्यंत पोहोचवण्यासाठी ते त्यांच्या मातृभाषेत असणं गरजेचं आहे.

Bhashini फक्त एक translation app नाही, तर तो एक Eco-system आहे जो भारतीय भाषांसाठी स्पीच-टू-टेक्स्ट (Speech-to-Text), टेक्स्ट-टू-स्पीच (Text-to-Speech) आणि मशीन ट्रान्सलेशन सुधारण्यावर काम करतो.

2. ‘भाषा दान’ (Bhasha Daan) म्हणजे नक्की काय?

सोप्या भाषेत सांगायचं तर, तुमच्या भाषेचा डेटा (Voice, Text, Images) सरकारला किंवा या AI मॉडेलला ‘गिफ्ट’ देणे म्हणजे भाषा दान. AI ला शिकवण्यासाठी ‘Data’ हा इंधनासारखा (Fuel) असतो. जितका जास्त आणि अचूक डेटा, तितकी AI ची कार्यक्षमता जास्त. ‘भाषा दान’ ही एक crowdsourcing initiative आहे. म्हणजे सामान्य नागरिक स्वतःहून त्यांच्या भाषेतील वाक्ये रेकॉर्ड करतात, अनुवाद करतात किंवा फोटो अपलोड करतात, ज्यामुळे AI ला त्या भाषेतील बारकावे (Nuances), उच्चार (Accents) आणि व्याकरण (Grammar) समजायला मदत होते.

3. मराठी भाषेसाठी ‘भाषा दान’ का महत्त्वाचे आहे?

आपली मराठी भाषा किती समृद्ध आहे हे आपल्याला माहीतच आहे. पण डिजिटल जगात मराठी अजूनही ‘Limited’ आहे. विचार करा:

• विविध बोलीभाषा (Dialects): पुण्याची मराठी, कोल्हापुरी ठसका, खानदेशी अहिराणी, कोकणी, किंवा विदर्भातील वऱ्हाडी – या सर्व बोलीभाषा AI ला समजल्या पाहिजेत.
• Native Context: गुगल ट्रान्सलेशन अनेकदा “I am fine” चं “मी दंड आहे” असं भाषांतर करतं (Fine म्हणजे दंड समजून). असे गोंधळ टाळण्यासाठी ‘Native Speakers’ (आपल्यासारखे मराठी लोक) चा डेटा हवा असतो.
• Accessibility: महाराष्ट्रातील ग्रामीण भागातील शेतकऱ्याला जर सरकारी योजनांची माहिती हवी असेल, तर त्याला ते त्याच्या ‘गावरान’ भाषेत विचारता आलं पाहिजे आणि AI ने त्याला अचूक उत्तर दिलं पाहिजे.

म्हणूनच, आपण दिलेलं ‘भाषा दान’ हे मराठीला जगातील सर्वात प्रगत डिजिटल भाषा बनवू शकतं.

4. ‘भाषा दान’ चे चार मुख्य खांब (The Four Pillars)

Bhashini app मध्ये तुम्ही चार वेगवेगळ्या पद्धतींनी योगदान देऊ शकता. यालाच ‘Bhasha Daan categories’ म्हणतात:

A. सुनो इंडिया (Suno India – Listening & Typing)

यामध्ये तुम्हाला काही ऑडिओ क्लिप्स ऐकवल्या जातात. तुम्हाला त्या ऐकून ते वाक्य जसं आहे तसं टाईप करायचं असतं.

• फायदा: यामुळे AI ला समजतं की अमूक एक शब्द कसा उच्चारला जातो आणि तो लिहायचा कसा.
• तुमचं काम: फक्त ऐका आणि अचूक मराठीत लिहा.

B. बोलो इंडिया (Bolo India – Speaking)

हे सर्वात मजेशीर फीचर आहे. तुम्हाला स्क्रीनवर काही मराठी वाक्यं दिसतील. तुम्हाला फक्त ‘Record’ बटण दाबून ती वाक्यं स्पष्टपणे वाचायची आहेत.

• फायदा: यामुळे AI ला वेगवेगळ्या लोकांचे आवाज (पुरुष, महिला, मुले, वृद्ध) आणि त्यांचे उच्चार समजतात. समजा, एकाच वाक्याला कोल्हापुरात कसं बोललं जातं आणि मुंबईत कसं, हे AI ला यातूनच समजतं.
• तुमचं काम: तुमची ‘Voice’ दान करा.

C. लिखो इंडिया (Likho India – Translation & Typing)

यामध्ये तुम्हाला मूळ वाक्य (उदा. इंग्रजी किंवा हिंदीत) दिलं जातं आणि तुम्हाला त्याचं अचूक मराठी भाषांतर करायचं असतं. किंवा आधीच केलेल्या भाषांतरात काही चूक असेल तर ती सुधारायची असते.

• फायदा: यामुळे Machine Translation ची अचूकता वाढते. ‘शब्दशः’ भाषांतरापेक्षा ‘अर्थानुसार’ भाषांतर कसं करायचं हे AI शिकतं.
• तुमचं काम: तुमचं भाषेवरचं प्रभुत्व वापरा.

D. देखो इंडिया (Dekho India – Scanning & Labeling)

तुमच्या आजूबाजूला असलेल्या पाट्या (Signboards), हस्तलिखिते (Manuscripts) किंवा पुस्तकांचे फोटो काढून तुम्ही अपलोड करू शकता आणि त्यातील मजकूर ओळखून सांगू शकता.

• फायदा: यामुळे OCR (Optical Character Recognition) तंत्रज्ञान सुधारतं. भविष्यात कॅमेरा धरला की कोणत्याही मराठी पाटीचा अर्थ आपोआप समजेल.
• तुमचं काम: फोटो काढा आणि शब्दांची ओळख पटवून द्या.

5. योगदान कसं द्यायचं? (Step-by-Step Guide)

Bhasha Daan करणं खूप सोपं आहे. तुम्ही तुमच्या रिकाम्या वेळात, बसमध्ये प्रवासात किंवा चहा घेतानाही हे करू शकता.

1. App Download करा: सर्वप्रथम Play Store किंवा App Store वरून ‘Bhashini’ App डाऊनलोड करा. (किंवा bhashini.gov.in या वेबसाईटवर जा).
2. Language निवडा: ‘Marathi’ ही तुमची भाषा निवडा.
3. Category निवडा: वर सांगितलेल्या चार पैकी (Suno, Bolo, Likho, Dekho) एक पर्याय निवडा.
4. Login/Register: तुम्ही निनावी (Anonymously) सुद्धा योगदान देऊ शकता किंवा तुमची प्रोफाईल बनवू शकता. प्रोफाईल बनवल्यास तुम्हाला तुमच्या योगदानाबद्दल ‘Badges’ आणि ‘Recognition’ मिळतं.
5. Contribution सुरू करा: स्क्रीनवर येणाऱ्या सूचनांचे पालन करा. समजा ‘Bolo India’ निवडलं असेल, तर समोर आलेलं वाक्य वाचून रेकॉर्ड करा.

6. ‘भाषा दान’ केल्यावर तुम्हाला काय मिळेल?

तुम्ही विचार कराल, “हे सगळं करून माझा काय फायदा?” तर याचे अनेक प्रत्यक्ष आणि अप्रत्यक्ष फायदे आहेत:

• Digital Badges: तुमच्या योगदानाच्या स्तरावर तुम्हाला ‘Bronze’, ‘Silver’, ‘Gold’ किंवा ‘Platinum’ बॅजेस मिळतात. तुम्ही ‘Language Hero’ म्हणून ओळखले जाता.
• समाधान (Satisfaction): तुम्ही मराठी भाषेला डिजिटल युगात टिकवून ठेवण्यासाठी आणि वाढवण्यासाठी मदत करत आहात, हे सर्वात मोठं समाधान आहे.
• Future-Proofing Marathi: तुमचं आजचं एक तासाचं योगदान उद्याच्या पिढीसाठी मराठी भाषा तंत्रज्ञानात सोपी करेल.
• National Impact: तुम्ही ‘Digital India’ मिशनचा एक सक्रिय भाग बनता.

7. Privacy आणि Safety (तुमचा डेटा सुरक्षित आहे का?)

अनेकांना वाटतं की माझा आवाज रेकॉर्ड होतोय तर तो सुरक्षित आहे का? Bhashini हे भारत सरकारचं अधिकृत प्लॅटफॉर्म आहे. इथे तुमचा डेटा वैयक्तिक हेतूंसाठी नाही, तर केवळ AI Training आणि Open Source Repository तयार करण्यासाठी वापरला जातो. तुम्ही तुमची ओळख गुप्त ठेवूनही (Anonymous) हे काम करू शकता. त्यामुळे काळजी करण्याचं काहीच कारण नाही.

8. समाज आणि महाराष्ट्रावर होणारा परिणाम

जेव्हा आपण मोठ्या प्रमाणावर मराठीत डेटा देऊ, तेव्हा त्याचे परिणाम खूप मोठे असतील:

1. शेतकऱ्यांसाठी मदत: हवामानाचा अंदाज किंवा पिकांची माहिती शेतकऱ्याला त्याच्या बोलीभाषेत voice assistant द्वारे मिळेल.
2. शिक्षणात क्रांती: ग्रामीण भागातील मुले इंग्रजी कोर्सेस किंवा कोडिंग मराठीतून सहज शिकू शकतील, कारण AI ट्रान्सलेशन एकदम अचूक असेल.
3. सरकारी सेवा: जातीचा दाखला असो वा सातबारा, सर्व काही मराठीतून बोलून मिळवता येईल.
4. न्यायालयीन प्रक्रियेत सुलभता: कायद्याचे अवघड शब्द सर्वसामान्यांना समजतील अशा भाषेत अनुवादित होतील.

9. निष्कर्श: ‘मराठी’ फक्त बोलू नका, ती समृद्ध करा!

आपण सोशल मीडियावर तासनतास scroll करतो, पण जर दिवसातले फक्त १० मिनिटं आपण ‘Bhasha Daan’ साठी दिले, तर आपण मराठी भाषेचं भविष्य बदलू शकतो. मराठी ही फक्त संवादाची भाषा नाही, तर ती आपली संस्कृती आणि अस्मिता आहे. तंत्रज्ञानाच्या धावपळीत आपली भाषा मागे पडू नये, यासाठी हे एक सुवर्णसंधी आहे.

जाता जाता एक विनंती: आजच Bhashini App डाऊनलोड करा. तुमच्या घरातल्या ज्येष्ठांनाही सांगा, कारण त्यांच्याकडे शब्दांचा आणि जुन्या म्हणींचा मोठा खजिना आहे. चला, आपण सर्व मिळून मराठीला डिजिटल विश्वात ‘नंबर १’ बनवूया!

Disclaimer: आम्ही सरकारचे अधिकृत प्रतिनिधी नाही. ही माहिती केवळ शिक्षणासाठी दिली आहे.